Η έρευνα στην επιστήμη στην Ελλάδα ευρίσκεται σε μια φάση δυναμικής ανασύνθεσης https://peena.gr/. Πίσω από τους δείκτες της ευρωπαϊκής κατάταξης, αναπτύσσεται ένα τοπίο όπου ιστορικά πανεπιστημιακά ιδρύματα, νεότερα ερευνητικά κέντρα και μια ανερχόμενη σκηνή νεοφυών επιχειρήσεων επιχειρούν να ευθυγραμμιστούν με τις διεθνείς προκλήσεις. Ακολουθώ στενά αυτόν τον χώρο και σε αυτό το άρθρο θα επιχειρήσω μια πραγματική χαρτογράφηση. Δεν θα σταθώ σε γενικότητες. Θα εξετάσω συγκεκριμένα δεδομένα, κριτικές χρηματοδοτικών εργαλείων, τεχνολογικές τάσεις που αποκτούν βάση στη χώρα και εφαρμόσιμες συμβουλές για όποιον βρίσκεται μέσα στον ελληνικό ερευνητικό ιστό. Σκοπός μου είναι να παρουσιάσω μια εικόνα που συνδυάζει την ανάλυση με τη πραγματική εμπειρία της καθημερινότητας στα εργαστήρια και στους φορείς καινοτομίας.
Η σημερινή κατάσταση της ελληνικής έρευνας
Όταν συνομιλώ με συναδέλφους από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η ελληνική ερευνητική παραγωγή συχνά τους εντυπωσιάζει. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, η χώρα δημοσιεύει περίπου 14.000 επιστημονικές εργασίες ετησίως σε περιοδικά με κριτές, με τις βιβλιογραφικές αναφορές να υπερκαλύπτουν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε επιλεγμένα πεδία. Αυτή η επίδοση δεν είναι συμπτωματική. Τα πανεπιστήμια της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και της Κρήτης, μαζί με ιδρύματα όπως το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, τροφοδοτούν το σύστημα με σταθερή ροή αποτελεσμάτων. Η εκτίμησή μου είναι ότι η ποιότητα έχει βελτιωθεί αισθητά την τελευταία δεκαετία, ακόμα κι αν οι χρόνιοι περιορισμοί στις υποδομές εξακολουθούν εμπόδιο.
Ωστόσο, η πραγματική εικόνα δεν είναι απλή. Η υψηλή παραγωγή συνυπάρχει με ένα κατακερματισμένο οικοσύστημα, όπου η διασύνδεση ανάμεσα σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και παραγωγικό ιστό συνεχίζει να υπολείπεται του ευρωπαϊκού βορρά. Η χρηματοδότηση μένει το κυριότερο αγκάθι. Το ποσοστό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος που κατευθύνεται στην Έρευνα και Ανάπτυξη έχει ενισχυθεί, κλείνοντας προς το 1,5%, αλλά μένει κάτω από τον στόχο του 3% που θέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό που με ανησυχεί ιδιαίτερα είναι η μεγάλη εξάρτηση από τα διαρθρωτικά ταμεία και τα ανταγωνιστικά ευρωπαϊκά προγράμματα, που προκαλεί κύκλους χρηματοδότησης με απότομες εναλλαγές. Παρόλα αυτά, η αντοχή της επιστημονικής κοινότητας είναι εντυπωσιακή.
Συμβουλές για νέους επιστήμονες και νεωτεριστές
Αν αρχίζετε τώρα την διαδρομή στην ελληνική έρευνα, η πιο ουσιώδης ερώτηση που χρειάζεται να απευθύνετε στον εαυτό σας είναι αν έχετε εκπονήσει ένα ανθεκτικό επαγγελματικό σχέδιο που να αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα. Δεν αρκεί πια μόνο ένα διδακτορικό. Παρατηρώ ότι οι επιτυχόντες ερευνητές συνδυάζουν τη δημοσιευτική συνέπεια με προσόντα διαχείρισης έργων, επάρκεια συγγραφής προτάσεων και ένα διεθνές δίκτυο επαφών που χτίζεται συνειδητά από νωρίς. Συνηθίζω συμβουλεύω τους νεαρούς να αφιερώνουν τουλάχιστον το είκοσι τοις εκατό του χρόνου τους στην μη τυπική δικτύωση, είτε μέσα από ευρωπαϊκές δράσεις COST, είτε συμμετέχοντας σε θερινά σχολεία και συνέδρια με ενεργητικό ρόλο.
Ένα άλλο κρίσιμο σημείο είναι η σχέση με την επιχειρηματική δράση. Δεν συνιστώ κάθε ερευνητής να γίνει επιχειρηματίας, αλλά η αντίληψη του πώς μια ανακάλυψη μπορεί να μεταβληθεί σε προϊόν αυξάνει σημαντικά την απασχολησιμότητα. Οι θερμοκοιτίδες του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος προσφέρουν προγράμματα καθοδήγησης που καλύπτουν από την κατοχύρωση ευρεσιτεχνίας έως την παρουσίαση σε επενδυτές. Ακόμη, η εκλογή ενός μέντορα από τον χώρο της βιομηχανίας μπορεί να προσφέρει προοπτική που απονοιάζει από την ακαδημαϊκή εποπτεία. Η προσωπική μου άποψη είναι ότι η αξία ενός ερευνητή μετριέται όλο και περισσότερο από την επάρκειά του να επιλύει πραγματικά προβλήματα και όχι απλώς να δημοσιεύει γι’ αυτά.
Μια ερευνητική προσέγγιση στα εργαλεία χρηματοδότησης
Δεν είναι υπερβολικό να πω ότι η επιβίωση μιας ερευνητικής ομάδας στην Ελλάδα εξαρτάται σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό από την αποτελεσματικότητα σε ανταγωνιστικές προκηρύξεις. Ο προϋπολογισμός της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας ενισχύεται σταδιακά, αλλά η εγχώρια βάση παραμένει στενή. Γι’ αυτό, το ελληνικό οικοσύστημα έχει δημιουργήσει αξιοσημείωτη τεχνογνωσία στη διεκδίκηση ευρωπαϊκών πόρων. Το Πρόγραμμα “Ορίζων Ευρώπη” είναι ο βασικός άξονας, με την Ελλάδα να παρουσιάζει υψηλά ποσοστά επιτυχίας σε σχέση με το μέγεθος της, ιδιαίτερα στους πυλώνες της αριστείας και των υποδομών. Ωστόσο, η εμπειρία μού φανερώνει ότι η εξάρτηση από ένα μόνο κανάλι είναι επικίνδυνη.
Εθνικά και ευρωπαϊκά σχήματα
Το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) κρίνεται από την κοινότητα ως ο παράγοντας που έλειπε. Οι δράσεις του για μεταδιδακτορικούς ερευνητές, η στήριξη βασικής έρευνας και οι συνεργασίες με τη βιομηχανία προσφέρουν μια πιο ευέλικτη εναλλακτική στους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς των μεγάλων ταμείων. Σε πρακτικό επίπεδο, διαπιστώνω ότι οι προκηρύξεις του ΕΛΙΔΕΚ χρειάζονται λιγότερη διοικητική προεργασία και προσδίδουν έμφαση στην επιστημονική ποιότητα. Από την άλλη, το ΕΣΠΑ μένει ο κύριος μοχλός για υποδομές και μεγάλης κλίμακας ερευνητικά έργα, με την περιφερειακή διάσταση να αποκτά όλο και μεγαλύτερη βαρύτητα. Η συμβουλή μου είναι να μην παραβλέπει κανείς τις περιφερειακές προσκλήσεις, που συχνά έχουν χαμηλότερο ανταγωνισμό και άμεση τοπική εφαρμογή.
Ιδιωτικού τομέα χρηματοδότηση και επιχειρηματικοί άγγελοι
Μια μεταβολή που αξίζει ιδιαίτερης κριτικής ανάλυσης είναι η ενίσχυση των ιδιωτικών κεφαλαίων για την έρευνα, μέσα από εταιρικά ερευνητικά κέντρα και νέα επενδυτικά σχήματα. Εταιρείες τεχνολογίας και φαρμάκων έχουν ξεκινήσει να δημιουργούν δικές τους μονάδες στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, προσελκύοντας επιστήμονες που αναζητούν σταθερότερες συνθήκες από την ακαδημαϊκή αγορά εργασίας. Επιπλέον, ταμεία επιχειρηματικού κεφαλαίου όπως το Metavallon και το Velocity.Partners επενδύουν πλέον και spin-offs που δημιουργούνται από πανεπιστημιακή έρευνα, υιοθετώντας πρότυπα του Ισραήλ. Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι η κρίση της ερευνητικής ωριμότητας: ένα ακαδημαϊκό εύρημα δεν είναι απαραίτητα έτοιμο για εμπορική αξιοποίηση, και η απόσταση ανάμεσα στην απόδειξη της ιδέας και στο προϊόν παραμένει το μεγάλο ζητούμενο. Χρειάζεται ειλικρινής αυτοεκτίμηση από τις ομάδες.
Ερευνητικές υποδομές και συνεργατικά δίκτυα
Κανένα ερευνητικό αποτέλεσμα δεν δημιουργείται στο κενό. Στην Ελλάδα, οι υποδομές ποικίλλουν από υπερσύγχρονα μηχανήματα έως παρατημένα κτήρια, μια διαφορά που παρατηρώ συχνά στις περιοδείες μου σε διάφορα ιδρύματα. Ωστόσο, ορισμένες μονάδες διακρίνονται. Το Δίκτυο Πραξιτέλης για τον συντονισμό των ερευνητικών υποδομών, το υπερυπολογιστικό σύστημα ARIS που είναι προσβάσιμο μέσω του ΕΔΕΤ, και οι νέες υποδομές του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας είναι περιπτώσεις που καταδεικνύουν ότι όταν υπάρχει προγραμματισμός, οι επενδύσεις αποφέρουν καρπούς. Ένα πρόβλημα που με προβληματίζει είναι η βιωσιμότητα: πολλές κοστοβόρα έργα δεν συμπληρώνονται από σταθερή οικονομική στήριξη για καθημερινές ανάγκες και ειδικούς επιστήμονες, με επακόλουθο να υποχρησιμοποιούνται.
Εκτός από τον εξοπλισμό, οι ερευνητικοί σχηματισμοί και τα clusters κερδίζουν στρατηγική σημασία. Στην περιοχή της Αθήνας, το Επιστημονικό Πάρκο “Λεύκιππος” του Δημόκριτου φιλοξενεί δεκάδες νεοφυείς επιχειρήσεις που εδράζονται στην επιστήμη, ενώ το Thess INTEC στη Θεσσαλονίκη προσελκύει επενδύσεις στον τομέα της τεχνολογίας. Ωστόσο, η εμπειρία μου δείχνει ότι οι συνέργειες μεταξύ σε διαφορετικούς φορείς δεν προκύπτουν αυθόρμητα· χρειάζονται επαγγελματική διαχείριση καινοτομίας και γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας με ουσιαστική στελέχωση, κάτι που σε πολλά ιδρύματα εξακολουθεί να λείπει. Η ενίσχυση αυτών των δομών είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνουν οι υποδομές παράγοντας προόδου.
Εκτίμηση ερευνητικού έργου και αποτελέσματος
Το πώς αξιολογούμε την επιτυχία στην επιστήμη είναι ένα θέμα που εμφανίζεται συνεχώς στις συζητήσεις με συναδέλφους. Στην Ελλάδα, το σύστημα αξιολόγησης στηρίζεται ακόμη σε μεγάλο βαθμό σε βιβλιομετρικούς δείκτες και στη δημοσίευση σε περιοδικά υψηλού συντελεστή απήχησης. Παρότι αυτό προσφέρει μια σχετικά αντικειμενική βάση σύγκρισης, αντιλαμβάνομαι ότι συχνά παραλείπεται ο κοινωνικός και εκπαιδευτικός αντίκτυπος. Η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης εφαρμόζει κριτήρια που ενώνουν την ποιότητα με την ποσότητα, αλλά η πίεση για δημοσιεύσεις μπορεί να φέρει σε στρεβλές συμπεριφορές, όπως ο κατακερματισμός των ευρημάτων σε πολλαπλά άρθρα ελάχιστης πρωτοτυπίας. Η κριτική μου εστιάζει στην ανάγκη για μια πιο ολιστική προσέγγιση που θα εκτιμά την αριστεία στη διδασκαλία, την ανοιχτή επιστήμη και τη συμβολή στη χάραξη πολιτικής.
Παράλληλα, μια νέα τάση που παρακολουθώ είναι η σταδιακή υιοθέτηση των αρχών της υπεύθυνης έρευνας και καινοτομίας, όπου η αξιολόγηση δεν ολοκληρώνεται στη δημοσίευση αλλά συνεχίζεται στη συμμετοχή των πολιτών και στη δεοντολογία. Στην πράξη, λίγα ελληνικά πανεπιστήμια έχουν εντάξει επίσημα τέτοιους δείκτες, αλλά οι συζητήσεις έχουν ξεκινήσει, κυρίως μέσα από ευρωπαϊκά έργα συνεργασίας. Η συμβουλή μου προς νεότερους ερευνητές είναι να αποδεικνύουν συστηματικά όχι μόνο τις δημοσιεύσεις τους, αλλά και τις παρουσιάσεις σε φορείς, τη συμμετοχή κοινού σε πειράματα και κάθε στοιχείο που επιβεβαιώνει ότι η δουλειά τους υπερβαίνει τα όρια του εργαστηρίου. Αυτό μετατρέπεται όπλο σε αξιολογήσεις που πάνε πέρα από τον h-index.
Κινήσεις που αναδιαμορφώνουν τον κλάδο
Η πιο έντονη τάση που παρατηρώ τον τελευταίο καιρό είναι η βαθμιαία αλλά επίμονη στροφή προς την εφαρμοσμένη έρευνα με απευθείας κοινωνικό αντίκτυπο. Δεν αναφέρομαι πια μόνο για τη θεωρητική αριστεία, αλλά για στοχευμένες προσπάθειες στην πράσινη ενέργεια, την ψηφιακή υγεία και την τεχνητή νοημοσύνη. Ερευνητικές ομάδες του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του ΑΠΘ και του Πανεπιστημίου Πατρών αναπτύσσουν λύσεις για τη διαχείριση υδάτινων πόρων και την παρακολούθηση σεισμικών φαινομένων με αλγορίθμους μηχανικής μάθησης. Αυτή η στροφή δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή επιλογή· εκφράζει και τις κατευθύνσεις χρηματοδότησης όπου οι προκηρύξεις απαιτούν πλέον ρητά μετρήσιμο αποτέλεσμα για την κοινωνία και την οικονομία.
Η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης και της επιστήμης δεδομένων
Η τεχνητή νοημοσύνη κερδίζει συγκεκριμένο αποτύπωμα στην ελληνική έρευνα, και δεν αναφέρομαι μόνο στην πληροφορική. Βλέπω επιδημιολογικά μοντέλα να ενσωματώνουν προγνωστικούς αλγορίθμους για την εξάπλωση λοιμωδών νοσημάτων, εργαλεία ανάλυσης αρχαιολογικών ευρημάτων που εκμεταλλεύονται υπολογιστική όραση και συστήματα ψηφιακής διακυβέρνησης με επεξεργασία φυσικής γλώσσας για τη νομοθεσία. Το Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου, το ΙΤΕ και το ΕΚΕΦΕ “Δημόκριτος” συμμετέχουν σε ευρωπαϊκά δίκτυα αιχμής, ενώ η δημιουργία του Εθνικού Συντονιστικού Κέντρου Τεχνητής Νοημοσύνης προσφέρει θεσμική υπόσταση. Για έναν νέο ερευνητή, η συμβουλή μου είναι να μην υποβαθμίσει τις δεξιότητες στην επιστήμη δεδομένων, ακόμα κι αν το γνωστικό του αντικείμενο παρουσιάζεται μακρινό· η διεπιστημονικότητα είναι το διαβατήριο για σχεδόν κάθε σύγχρονη πρόταση.
Οικολογική μετάβαση και βιωσιμότητα
Παρατηρώ τις εξελίξεις στους τομείς της ενέργειας και της κυκλικής οικονομίας με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί η Ελλάδα έχει συγκριτικά πλεονεκτήματα που μπορούν να γίνουν ερευνητική υπεραξία. Οι μελέτες για τα υπεράκτια αιολικά πάρκα στο Αιγαίο, η ανάπτυξη καινοτόμων φωτοβολταϊκών υλικών στο Ινστιτούτο Νανοεπιστήμης και Νανοτεχνολογίας, καθώς και τα προγράμματα βιοοικονομίας που τρέχουν στα Γεωπονικά Πανεπιστήμια, δείχνουν ότι η χώρα μπορεί να εξάγει τεχνογνωσία. Αυτό που βρίσκω ενθαρρυντικό είναι η σύνδεση με μεγάλες ενεργειακές εταιρείες που ψάχνουν ερευνητικούς συνεργάτες αντί για απλούς προμηθευτές. Το μήνυμα είναι σαφές: όποιος δημιουργήσει ερευνητικό προφίλ γύρω από την απανθρακοποίηση και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα ανακαλύψει χρηματοδότηση και διεθνείς συμμαχίες.
Τα εμπόδια και η επόμενη ημέρα
Κάθε ειλικρινής ανάλυση οφείλει να παραδεχθεί τις δυσκολίες. Η φυγή επιστημόνων στο εξωτερικό, αν και έχει επιβραδυνθεί, δεν έχει αντιστραφεί. Πολλοί από τους πιο ικανότερους ερευνητές που συνάντησα στα ελληνικά αμφιθέατρα δραστηριοποιούνται σήμερα σε πανεπιστήμια του Μονάχου, του Λονδίνου ή της Βοστώνης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο μισθολογικό· συνδέεται με την προβλεψιμότητα της καριέρας, τον διαχειριστικό όγκο και την έλλειψη ενός καθορισμένου οδικού χάρτη σταδιοδρομίας μετά το μεταδιδακτορικό. Όσες πρωτοβουλίες, όπως οι θέσεις “Ερευνητή Γέφυρα” του ΕΛΙΔΕΚ, έχουν γίνει, είναι ενθαρρυντικά βήματα αλλά δεν επαρκούν για να γεφυρώσουν το κενό.
Από την άλλη, διακρίνω σημάδια αλλαγής που προκαλούν αισιοδοξία. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους μειώνει σταδιακά τη γραφειοκρατία στις ερευνητικές προτάσεις, κάνοντας τη διαδικασία υποβολής πιο φιλική. Επιπλέον, η ενεργότερη εμπλοκή της διασποράς μέσα από δίκτυα σαν το Reload Greece δημιουργεί κανάλια γνώσης και χρηματοδότησης που δεν υφίσταντο μια δεκαετία πριν. Θεωρώ ότι το κρίσιμο τεστ για το ελληνικό οικοσύστημα τα επόμενα χρόνια θα είναι η ικανότητά του να διατηρήσει τους νέους ερευνητές που τώρα ευρίσκονται στη φάση του διδακτορικού και του πρώτου μεταδιδακτορικού. Αν μπορέσουν να δουν έναν ορίζοντα τριών έως πέντε ετών με μόνιμη απασχόληση και εξελισσόμενες ευθύνες, το εγχείρημα της επιστροφής θα γίνει πολύ πιο δελεαστικό.
Κλείνοντας αυτή την επισκόπηση, θέλω να μοιραστώ μια άποψη που διαμορφώθηκε από την πολυετή παρατήρηση του χώρου: η ελληνική έρευνα διαθέτει το ανθρώπινο κεφάλαιο και την τεχνική βάση για να διακριθεί σε εξειδικευμένους κλάδους, αλλά χρειάζεται συστημικό αλτρουισμό. Οι επιμέρους επιτυχίες μεμονωμένων ομάδων πρέπει να γίνουν θεσμική μνήμη και όχι πρόσκαιρες ιστορίες. Αυτό υποδηλώνει πρακτικά να απαιτήσουμε ανοιχτά δεδομένα, αξιοκρατικές διαδικασίες και αδιάκοπη επένδυση σε ανθρώπους. Αν αυτό το πλαίσιο ενισχυθεί, τότε οι τάσεις που σημείωσα δεν θα μείνουν απλές υποσχέσεις, αλλά θα δώσουν στη χώρα μια μόνιμη θέση στον παγκόσμιο επιστημονικό χάρτη. Το επόμενο βήμα για κάθε αναγνώστη είναι να εντοπίσει τις ζωντανές ευκαιρίες που υπάρχουν τώρα, είτε αυτές εντοπίζονται σε μια ανοιχτή πρόσκληση του ΕΛΙΔΕΚ, είτε σε ένα ερευνητικό δίκτυο που αναμένει νέα μέλη.